Każda łączność radiowa ma dwa kierunki: od ciebie do drugiej stacji i od drugiej stacji do ciebie. Pytanie brzmi, czy oba kierunki mogą działać w tej samej chwili, czy muszą się wymieniać. Odpowiedź na nie daje trzy sposoby pracy: simpleks, dupleks i semidupleks. Egzamin SRC sprawdza ich definicje, różnicę między kanałem simpleksowym a dupleksowym, typ kilku konkretnych kanałów VHF oraz to, co dzieje się z kanałami po przełączeniu radiotelefonu na plan amerykański. Wszystko to omawia ten materiał.
Po co tryby
Każda stacja radiowa biorąca udział w łączności musi zarówno nadawać, jak i odbierać. Żeby rozmowa w ogóle była możliwa, obie strony muszą wiedzieć, kiedy mówią, a kiedy słuchają, i na jakiej częstotliwości to robią. Sposób pracy opisuje właśnie tę organizację rozmowy.
Warto od początku rozdzielić dwie rzeczy, które egzamin pyta osobno:
- sposób pracy - czy nadawanie w obu kierunkach odbywa się na zmianę, czy jednocześnie, i jak pracują stacje na obu końcach łącza,
- typ kanału - czy kanał ma jedną częstotliwość wspólną dla nadawania i odbioru, czy dwie różne.
Pytania o definicje (simpleks to..., dupleks to..., semidupleks to...) dotyczą sposobu pracy. Pytania o kanał simpleksowy i dupleksowy oraz o konkretne numery kanałów dotyczą częstotliwości. Obie perspektywy łączą się w praktyce, ale odpowiedzi trzeba szukać we właściwej z nich.
Simpleks
Praca simpleksowa to taki sposób pracy, w którym nadawanie w obu kierunkach łączności jest możliwe tylko na zmianę. Gdy jedna stacja nadaje, druga w tym czasie wyłącznie odbiera. Potem role się odwracają. Regulamin Radiokomunikacyjny dodaje, że przełączanie może odbywać się na przykład ręcznie - i dokładnie tak wygląda to na jachcie: wciskasz przycisk PTT, mówisz, puszczasz przycisk i słuchasz odpowiedzi.
Z tej definicji wynika kilka rzeczy, które pomagają odrzucić błędne odpowiedzi:
- Jeśli opis mówi o nadawaniu jednocześnie w obu kierunkach, to nie jest simpleks, tylko dupleks.
- Jeśli opis mówi, że jedna stacja pracuje simpleksem, a druga dupleksem, albo wspomina o kanale dupleksowym, to opisuje semidupleks, a nie simpleks. Definicja simpleksu w ogóle nie odwołuje się do kanału dupleksowego - jej istotą jest wymiana ról na zmianę.
Ponieważ w simpleksie nikt nie może przerwać mówiącej stacji, rozmowa wymaga dyscypliny. Każda wypowiedź kończy się sygnałem oddania głosu, a druga strona zaczyna mówić dopiero po nim.
Kanał simpleksowy
Kanał simpleksowy to kanał, w którym nadajesz i odbierasz na tej samej częstotliwości. Obie stacje są ustawione na tę samą wartość, więc każda słyszy drugą, gdy ta nadaje. W planie kanałów VHF taki kanał nazywa się też jednoczęstotliwościowym - na egzaminie oba określenia znaczą to samo.
Formalnie Regulamin Radiokomunikacyjny dopuszcza pracę simpleksową także na dwóch częstotliwościach, bo w definicji liczy się naprzemienność, a nie liczba częstotliwości. W morskim VHF i w pytaniach egzaminacyjnych kanał simpleksowy oznacza jednak jedną wspólną częstotliwość dla obu kierunków.
Kanał simpleksowy zawsze służy do łączności dwustronnej: raz nadajesz, raz odbierasz. Kanał, na którym można by tylko nadawać, albo tylko odbierać, nie spełnia tej definicji. Sam odbiór to nasłuch, a samo nadawanie to emisja bez odpowiedzi - żadne z nich nie jest kanałem simpleksowym.
Łączność między statkami
Ta sama częstotliwość w obu kierunkach ma ważną konsekwencję praktyczną. Dwie jednostki mogą rozmawiać ze sobą bezpośrednio tylko na kanale simpleksowym, bo tylko wtedy jedna nadaje dokładnie tam, gdzie druga słucha. Dlatego łączność statek - statek, jacht - jacht czy jacht - statek prowadzi się na kanałach simpleksowych. Na takim kanale usłyszy cię każda stacja w zasięgu, która ma ustawiony ten sam kanał.
Dupleks
Praca dupleksowa to taki sposób pracy, w którym nadawanie jest możliwe jednocześnie w obu kierunkach łączności. Obie strony mogą mówić i słuchać w tym samym czasie, tak jak podczas zwykłej rozmowy telefonicznej. Nikt nie musi czekać, aż druga strona skończy.
Na jednej częstotliwości jest to niemożliwe: stacja, która nadaje, zagłuszałaby własny odbiór. Dlatego dupleks wymaga dwóch różnych częstotliwości - jednej do nadawania i drugiej do odbioru.
Kanał dupleksowy
Kanał dupleksowy to kanał, w którym nadajesz i odbierasz na różnych częstotliwościach. Jeden numer kanału kryje więc parę częstotliwości. Statek nadaje na pierwszej i słucha na drugiej, a stacja brzegowa robi odwrotnie: nadaje na drugiej i słucha na pierwszej. Dzięki temu każda strona słyszy drugą także wtedy, gdy sama mówi. W planie kanałów taki kanał nazywa się też dwuczęstotliwościowym - to synonim kanału dupleksowego.
Z tej definicji wynikają dwie pułapki egzaminacyjne:
- "Nadajemy i odbieramy na tej samej częstotliwości" to opis kanału simpleksowego, nie dupleksowego.
- "Tylko nadajemy na określonej częstotliwości" nie opisuje żadnej łączności dwustronnej, a więc ani dupleksu, ani simpleksu.
Dlaczego tylko z brzegiem
Kanały dupleksowe służą łączności statku ze stacją brzegową. Statek i stacja brzegowa mają częstotliwości nadawania i odbioru zamienione względem siebie. Dwa statki ustawione na ten sam kanał dupleksowy nadawałyby na tej samej częstotliwości i słuchały na tej samej drugiej, więc nie usłyszałyby się nawzajem. Dlatego rozmowa statek - statek na kanale dupleksowym jest niemożliwa.
Semidupleks
Praca semidupleksowa to sposób pracy, w którym jedna stacja pracuje simpleksem, a druga dupleksem. Jeden koniec łącza nadaje i odbiera na zmianę, a drugi potrafi nadawać i odbierać jednocześnie. Taka praca wymaga dwóch częstotliwości, czyli odbywa się na kanale dupleksowym.
Najlepiej zrozumieć to na przykładzie, który dotyczy prawie każdego jachtu. Typowy radiotelefon jachtowy nie potrafi jednocześnie nadawać i odbierać - w danej chwili jest albo nadajnikiem, albo odbiornikiem. Stacja brzegowa ma natomiast urządzenie zdolne do pełnego dupleksu. Kiedy jacht rozmawia ze stacją brzegową na kanale dupleksowym, brzeg pracuje dupleksem, a jacht simpleksem: nadal wciska PTT, mówi i puszcza przycisk, żeby usłyszeć odpowiedź. Cała łączność jest wtedy semidupleksowa.
Odróżnianie semidupleksu od pozostałych trybów sprowadza się do pytania o obie stacje:
- obie stacje nadają na zmianę - simpleks,
- obie stacje mogą nadawać jednocześnie - dupleks,
- jedna stacja na zmianę, druga jednocześnie - semidupleks.
Dlatego odpowiedź "nadawanie jednocześnie w obu kierunkach" nie opisuje semidupleksu (jeden koniec pracuje simpleksem i nie może mówić, słuchając), a odpowiedź "nadawanie tylko na zmianę w każdym kierunku" także nie (to opis sytuacji, w której obie strony pracują simpleksem). Z tego samego powodu semidupleks nigdy nie dotyczy kanału jednoczęstotliwościowego - potrzebuje pary częstotliwości.
Kanał a częstotliwość
Na egzaminie typ kanału bywa nazywany na kilka sposobów. Warto mieć te nazwy uporządkowane w jednym miejscu.
| Tryb | Częstotliwości | Nadawanie w obu kierunkach | Inna nazwa kanału | Typowa sytuacja |
|---|---|---|---|---|
| Simpleks | 1 (ta sama do nadawania i odbioru) | na zmianę | jednoczęstotliwościowy | statek - statek, jacht - jacht |
| Dupleks | 2 (różne do nadawania i odbioru) | jednocześnie | dwuczęstotliwościowy | stacja brzegowa z pełnym dupleksem |
| Semidupleks | 2 (kanał dupleksowy) | jedna strona na zmianę, druga jednocześnie | - | jacht - stacja brzegowa |
Z tabeli wynikają proste reguły:
- Simpleksowy = jednoczęstotliwościowy. Jeśli kanał ma jedną częstotliwość, nie może być dupleksowy ani dwuczęstotliwościowy.
- Dupleksowy = dwuczęstotliwościowy. To dwie nazwy tego samego.
- Semidupleks to sposób pracy na kanale dupleksowym, a nie osobny rodzaj kanału jednoczęstotliwościowego.
- "Duosimpleks" nie jest terminem używanym w przepisach ani w podręczniku SRC. Jeśli pojawia się w odpowiedziach, to jako odpowiedź-pułapka.
Przykłady kanałów
Egzamin pyta o typ kilku konkretnych kanałów VHF. Wszystkie poniższe są simpleksowe, czyli jednoczęstotliwościowe: nadawanie i odbiór odbywają się na tej samej częstotliwości, na zmianę. Przeznaczenie tych kanałów to osobny temat - tutaj liczy się tylko ich typ.
- Kanał 16 - jedna częstotliwość 156,8 MHz do nadawania i odbioru. Nie jest dupleksowy ani dwuczęstotliwościowy.
- Kanał 6 - jedna częstotliwość. Jest simpleksowy, a nie dupleksowy ani dwuczęstotliwościowy.
- Kanał 15 - jedna częstotliwość. Jest jednoczęstotliwościowy. Nie jest też semidupleksowy, bo semidupleks wymaga pary częstotliwości.
- Kanał 13 - jedna częstotliwość. Jest simpleksowy, nie dupleksowy, a "duosimpleksowy" to termin nieistniejący.
- Kanał 70 - jedna częstotliwość 156,525 MHz. Jest jednoczęstotliwościowy, a więc ani dupleksowy, ani semidupleksowy.
Jest w tym logika, która ułatwia zapamiętanie. Kanały 6, 13, 15, 16 i 70 wykorzystuje się w łączności, w której wiele stacji musi słyszeć się nawzajem albo w której stacje porozumiewają się bezpośrednio, bez pośrednictwa brzegu. Na kanale dupleksowym statki nie usłyszałyby się nawzajem, więc żaden z tych kanałów nie mógłby spełniać swojej roli, gdyby był dupleksowy. Jeśli na egzaminie zobaczysz pytanie o typ któregoś z nich, poprawna odpowiedź to zawsze simpleksowy albo jednoczęstotliwościowy - zależnie od tego, które słowo pojawia się w wariantach.
Do czego służy każdy z tych kanałów, omawia materiał Kanały VHF - numeracja i przeznaczenie.
INT a USA
Plan kanałów VHF opisany w Regulaminie Radiokomunikacyjnym to plan międzynarodowy (INT). Stany Zjednoczone stosują na swoich wodach własny plan, który wykorzystuje ten sam morski zakres VHF, ale część kanałów organizuje inaczej. Dlatego wiele radiotelefonów ma ustawienie grupy kanałów, w którym wybiera się między innymi wersję INT albo USA.
Najważniejsza różnica dotyczy sposobu pracy. Niektóre kanały, które w planie międzynarodowym są dupleksowe (para częstotliwości do łączności ze stacją brzegową), w planie amerykańskim pracują jako simpleksowe - na jednej częstotliwości w obu kierunkach. Takie amerykańskie wersje kanałów oznacza się zwykle literą "A" dopisaną do numeru.
Przełączenie radiotelefonu z grupy INT na USA zmienia więc niektóre kanały z dupleksowych na simpleksowe. Kierunek jest istotny: po przełączeniu kanałów dupleksowych ubywa, a nie przybywa. Odpowiedź, że przełączenie zmienia kanały z simpleksowych na dupleksowe, jest odwróceniem tej zależności.
Przełączenie grupy kanałów nie zmienia też mocy nadawania. Wybór mocy wysokiej lub niskiej to osobna funkcja radiotelefonu, niezależna od planu kanałów.
Na wodach europejskich pracuje się w grupie INT, aby nie zakłócać stacji brzegowych, które działają według międzynarodowego planu kanałów.
Co dalej
Wiesz już, jakie są sposoby pracy i jak rozpoznać typ kanału. Kolejne materiały pokazują, jak tę wiedzę wykorzystać:
- Kanały VHF - numeracja i przeznaczenie przypisuje numery kanałów do ich funkcji.
- Zasady łączności radiowej VHF opisuje, jak prowadzić rozmowę na kanale simpleksowym, gdy strony muszą się wymieniać.
- Łączność ze stacją nadbrzeżną dotyczy sytuacji, w której jacht w praktyce pracuje semidupleksem.
Co zapamiętać
- Simpleks - nadawanie w obu kierunkach tylko na zmianę. Typowy przykład to rozmowa z przyciskiem PTT.
- Dupleks - nadawanie jednocześnie w obu kierunkach, jak w telefonie. Wymaga dwóch różnych częstotliwości.
- Semidupleks - jedna stacja pracuje simpleksem, a druga dupleksem, na przykład jacht z typowym radiotelefonem i stacja brzegowa na kanale dupleksowym.
- Kanał simpleksowy - nadajesz i odbierasz na tej samej częstotliwości. Inna nazwa: kanał jednoczęstotliwościowy. Kanał "tylko do nadawania" albo "tylko do odbioru" nie jest kanałem simpleksowym.
- Kanał dupleksowy - nadajesz i odbierasz na różnych częstotliwościach. Inna nazwa: kanał dwuczęstotliwościowy. Służy łączności ze stacją brzegową, nie między statkami.
- Kanały 6, 13, 15, 16 i 70 są simpleksowe, czyli jednoczęstotliwościowe. Żaden z nich nie jest dupleksowy, dwuczęstotliwościowy ani semidupleksowy. "Duosimpleks" to termin-pułapka.
- Przełączenie INT na USA zmienia niektóre kanały z dupleksowych na simpleksowe. Nie zmienia mocy nadawania. W Europie pracuje się w grupie INT.
