GMDSS - cel, funkcje, pasma MF/HF

GMDSS, czyli Global Maritime Distress and Safety System, to światowy morski system łączności w niebezpieczeństwie i dla zapewnienia bezpieczeństwa. Od niego zaczyna się cała reszta materiału do egzaminu SRC: kanały VHF, DSC, obszary morza, radiopławy i łączność pilna mają sens dopiero wtedy, gdy wiesz, po co ten system powstał i jak jest zbudowany. Ten materiał najpierw tłumaczy GMDSS od podstaw, a potem przechodzi przez pytania egzaminacyjne o jego cel, alarmowanie, pasma MF i HF, organizację ratownictwa oraz łączność pilną i bezpieczeństwa.

Po co GMDSS

GMDSS jest częścią konwencji SOLAS (Safety Of Life At Sea), przyjętej w ramach IMO (International Maritime Organization - Międzynarodowa Organizacja Morska). Konwencja określa między innymi, jakie urządzenia radiowe musi mieć statek, jak postępować w sytuacjach alarmowych i jak prowadzić łączność dla zapewnienia bezpieczeństwa.

Z punktu widzenia SOLAS statki dzieli się na dwie grupy. Statki konwencyjne w pełni podlegają konwencji i jej wymaganiom co do wyposażenia. Należą do nich wszystkie statki pasażerskie (przewożące więcej niż 12 pasażerów, nie licząc załogi) oraz pozostałe statki o pojemności brutto 300 i większej. Statki pozakonwencyjne to cała reszta, w tym zdecydowana większość jachtów. Jako operator SRC na jachcie najczęściej korzystasz więc z rozwiązań GMDSS dobrowolnie, ale procedury pozostają te same.

Główna idea

Najważniejsze założenie GMDSS brzmi: wezwanie pomocy ze statku ma szybko i pewnie dotrzeć na brzeg, do centrum, które potrafi zorganizować ratunek. Dawniej powodzenie alarmu zależało w dużej mierze od tego, czy w pobliżu akurat jest inny statek, który go usłyszy. GMDSS odwraca tę logikę: alarm trafia do stacji brzegowych i ratowniczych centrów koordynacyjnych, a statki w rejonie są dodatkowym, a nie jedynym odbiorcą.

Stąd na egzaminie pada pytanie, na co pozwala utworzony system GMDSS. Poprawny kierunek to efektywne alarmowanie w relacji statek - brzeg. Dwie typowe pułapki:

• Alarmowanie statek - samolot nie jest celem systemu. Alarm trafia do stacji brzegowych i statków w pobliżu, a lotnictwo poszukiwawcze włącza się dopiero wtedy, gdy centrum ratownicze odbierze alarm i zdecyduje o jego użyciu. Samolot jest uczestnikiem akcji, a nie adresatem alarmowania w GMDSS.
• Automatyczne wykrywanie katastrof to cecha, której GMDSS nie ma. To system łączności, a nie czujnik zdarzeń. Alarm inicjuje człowiek, na przykład przyciskiem DISTRESS w urządzeniu DSC, albo urządzenie uruchamiane przez samą sytuację, jak radiopława EPIRB zwolniona hydrostatycznie po zatonięciu statku. Nawet wtedy system przekazuje sygnał, ale niczego sam nie „wykrywa”.

Funkcje systemu

GMDSS realizuje kilka funkcji, które razem obejmują całą drogę od wezwania pomocy do zakończenia akcji:

• Alarmowanie statek - brzeg - statek w niebezpieczeństwie zawiadamia stacje brzegowe i centra ratownicze.
• Rozgłaszanie alarmu brzeg - statki - stacja brzegowa przekazuje informację o niebezpieczeństwie wszystkim statkom w danym rejonie.
• Alarmowanie statek - statek - jednostki w pobliżu dowiadują się o zdarzeniu bezpośrednio od statku w niebezpieczeństwie.
• Lokalizacja i łączność na miejscu akcji - ratownicy mogą odnaleźć rozbitków i utrzymywać z nimi łączność.
• Rozpowszechnianie MSI (Maritime Safety Information) - morskie informacje bezpieczeństwa, takie jak ostrzeżenia nawigacyjne i meteorologiczne, trafiają do statków na przykład przez NAVTEX.
• Łączność mostek - mostek (bridge-to-bridge) - bieżąca łączność między statkami dotycząca bezpieczeństwa żeglugi.

Do tego dochodzi zwykła łączność ogólna i rutynowa, ale na egzaminie liczy się przede wszystkim to, że system obejmuje alarmowanie, koordynację ratownictwa i informacje bezpieczeństwa.

Środki łączności

GMDSS korzysta z łączności naziemnej w pasmach VHF, MF i HF oraz z łączności satelitarnej. Każde pasmo ma inny zasięg, dlatego wymagane wyposażenie zależy od tego, jak daleko od brzegu pływa statek. Ten podział opisują obszary morza A1-A4, którym poświęcone są osobne materiały, zaczynając od obszaru A1.

Alarmowanie DSC

Podstawowym sposobem alarmowania w GMDSS jest cyfrowe selektywne wywołanie, czyli DSC (Digital Selective Calling). To krótka transmisja cyfrowa o stałym formacie, którą urządzenia odbiorcze rozpoznają i sygnalizują automatycznie, bez potrzeby, żeby ktoś akurat słuchał głośnika. Alarm DSC niesie tożsamość statku (numer MMSI), charakter niebezpieczeństwa i pozycję. Szczegóły i dalsza rozmowa przechodzą potem na fonię.

Szerzej działanie samego DSC opisuje materiał System DSC, a treść alarmu - Alarmowanie w niebezpieczeństwie DSC.

Pułapka: radiotelegrafia

W pytaniu o to, czego GMDSS używa do alarmowania, obok DSC pojawia się radiotelegrafia na wybranym kanale VHF. Obie takie odpowiedzi są błędne z tego samego powodu: GMDSS nie opiera się na radiotelegrafii. Radiotelegrafia, czyli nadawanie kodem Morse'a, należała do starszego systemu łączności morskiej i została wycofana. GMDSS zastąpił ją alarmowaniem cyfrowym DSC, radiotelefonią i łącznością satelitarną.

Numer kanału w takiej odpowiedzi jest zasłoną dymną. Kanał 16 VHF to kanał radiotelefoniczny, czyli głosowy. Żaden kanał VHF w GMDSS nie służy do radiotelegrafii. Który kanał VHF obsługuje cyfrowe wywołania DSC i jak wygląda alarmowanie blisko brzegu, omawia materiał o obszarze A1. Do tego pytania wystarczy zapamiętać: alarmowanie w GMDSS to DSC, a nie Morse.

Pasma MF i HF

Poza VHF, który służy łączności bliskiego zasięgu, GMDSS wykorzystuje dwa pasma o większym zasięgu: średniofalowe MF (Medium Frequency) i krótkofalowe HF (High Frequency). Na egzaminie trzeba znać ich zakresy częstotliwości w GMDSS. Najłatwiej zapamiętać je jako dwa sąsiadujące odcinki, które stykają się na granicy 4 MHz:

Pasmo MF

Pasmo MF w GMDSS obejmuje częstotliwości od 1606,5 kHz do 4 MHz. Leżą w nim najważniejsze częstotliwości alarmowe tego pasma: 2182 kHz dla radiotelefonii i 2187,5 kHz dla DSC. To dobry punkt kontrolny przy pytaniu testowym - poprawny zakres musi zawierać okolice 2 MHz.

Dlatego odpadają odpowiedzi z zakresami kończącymi się dużo niżej:

• 100 kHz - 200 kHz to fale długie (LF), a nie średnie. W tym zakresie nie ma morskiej łączności MF w GMDSS.
• 200 kHz - 1500 kHz kończy się poniżej dolnej granicy morskiego pasma MF. Częstotliwości 2182 kHz i 2187,5 kHz leżą wyraźnie powyżej 1500 kHz, więc taki zakres ich nie obejmuje.

Nie daj się też zmylić NAVTEX-owi. Pracuje on na 518 kHz, czyli w zakresie z odpowiedzi 200 kHz - 1500 kHz, ale to pojedyncza częstotliwość rozgłaszania komunikatów, a nie pasmo łączności MF w GMDSS, o które pyta egzamin. Więcej o urządzeniach na te pasma znajdziesz w materiale Radiotelefon MF i HF, a o obszarze opartym na MF - w materiale Obszar A1.

Pasmo HF

Pasmo HF w GMDSS zaczyna się tam, gdzie kończy się MF, czyli na 4 MHz, i sięga do 27,5 MHz. W tym przedziale leży kilka morskich pasm HF, na przykład w okolicach 4, 6, 8 i 12 MHz oraz wyżej. W każdym z nich stacja z DSC musi móc pracować na częstotliwościach alarmowych. HF służy łączności na duże odległości, dlatego wykorzystuje się je na akwenach daleko od brzegu - w obszarze A3 obok łączności satelitarnej i w obszarze A4.

Błędne zakresy w pytaniu łatwo odrzucić, sprawdzając obie granice:

• 3 MHz - 6 MHz zaczyna się za nisko, bo 3 MHz to jeszcze MF, i kończy się za wcześnie, pomijając większość morskich pasm HF.
• 15 MHz - 30 MHz zaczyna się za wysoko, bo odcina pasma 4, 6, 8 i 12 MHz razem z ich częstotliwościami alarmowymi DSC. Górna granica też się nie zgadza - w GMDSS to 27,5 MHz, a nie 30 MHz.

Ratownictwo i RCC

GMDSS nie tylko przenosi alarm, ale też zakłada określony sposób organizowania pomocy. Kluczowym ogniwem jest RCC (Rescue Coordination Centre), czyli ratownicze centrum koordynacyjne na lądzie, w przypadku akcji morskich nazywane też MRCC. Po odebraniu alarmu RCC koordynuje akcję we współpracy ze służbami SAR (Search and Rescue - poszukiwanie i ratownictwo) oraz ze statkami znajdującymi się w rejonie zdarzenia.

Istotą koncepcji jest więc współdziałanie: statki w porozumieniu z RCC i służbami SAR. Dlatego na pytanie, przez kogo GMDSS pozwala organizować ratownictwo, odpowiedzią jest połączenie obu stron, a nie jedna z nich:

• Same statki w okolicy katastrofy biorą udział w ratowaniu, często jako pierwsze, ale nie organizują akcji samodzielnie. Działają pod koordynacją centrum na lądzie.
• Samo centrum SAR nie prowadzi akcji w oderwaniu od jednostek na morzu. Bez statków w rejonie zdarzenia często nie miałoby kim działać na miejscu.

Kto dokładnie kieruje akcją i jakie role pełnią poszczególne stacje, wyjaśniają materiały Akcja SAR - wprowadzenie oraz RCC, RSC, OSC, CRS.

Pilne i safety

Łączność w GMDSS ma kilka poziomów pierwszeństwa: w niebezpieczeństwie (distress), pilną (urgency), bezpieczeństwa (safety) i rutynową (routine). DSC obsługuje wszystkie te kategorie. Oznacza to, że tym samym systemem, którym statek nadaje alarm, nadaje też wywołanie pilne albo wywołanie bezpieczeństwa - zmienia się tylko wybrana kategoria wywołania. Po wywołaniu DSC korespondencja przechodzi na fonię na kanale wskazanym w wywołaniu (w paśmie VHF zwykle najpierw na kanale 16): przy łączności pilnej z sygnałem PAN PAN, przy łączności bezpieczeństwa z sygnałem SECURITE.

Dlatego na pytania, jakim systemem można realizować komunikację dla celów pilnych albo dla celów bezpieczeństwa, odpowiedź brzmi: DSC. Kluczowe jest sformułowanie „realizacja komunikacji” - chodzi o system, którym statek sam nadaje wywołanie i nawiązuje łączność.

MSI, EGC, WWNWS

Pozostałe odpowiedzi w tych pytaniach to nazwy związane z informacjami bezpieczeństwa, ale żadna z nich nie jest systemem, którym statek prowadzi własną łączność:

• MSI (Maritime Safety Information) to treść, a nie system łączności. Są to ostrzeżenia nawigacyjne, meteorologiczne i pilne komunikaty, które stacje brzegowe rozgłaszają do statków. Przepływ jest jednokierunkowy: z brzegu na statek. Statek odbiera MSI, ale nie nadaje przez nie wywołania pilnego ani bezpieczeństwa.
• EGC (Enhanced Group Calling) to funkcja łączności satelitarnej Inmarsat służąca do odbioru rozgłaszanych komunikatów MSI i wywołań grupowych. To kanał odbiorczy, więc nie da się nim nadać wywołania pilnego ze statku.
• WWNWS (World-Wide Navigational Warning Service) to światowa służba ostrzeżeń nawigacyjnych, czyli organizacja, która przygotowuje i rozpowszechnia ostrzeżenia. Jej komunikaty docierają do statków na przykład przez NAVTEX albo SafetyNET. Statek korzysta z jej treści, ale nie prowadzi przez nią łączności.

Prosta reguła na egzamin: jeśli statek ma nadać wywołanie pilne lub bezpieczeństwa, wybierasz DSC. MSI, EGC i WWNWS dotyczą informacji, które statek odbiera. Więcej o samych procedurach znajdziesz w materiałach PAN PAN, SECURITE i MSI i NAVTEX.

Co dalej

Ten materiał daje mapę całego systemu. Kolejne kroki w ścieżce rozkładają ją na części:

1. Obszar A1 - zasięg, wyposażenie i alarmowanie w obszarze najbliżej brzegu, w którym pływa większość jachtów z licencją SRC.
2. System DSC - jak działa cyfrowe selektywne wywołanie, które w tym materiale pojawia się jako podstawa alarmowania.
3. Pierwszeństwo łączności - pełna drabina distress, urgency, safety i routine.

Czytając je, wracaj do trzech pytań z tego materiału: kto ma odebrać alarm (brzeg), czym się go nadaje (DSC) i kto potem organizuje pomoc (statki razem z RCC i SAR).

Co zapamiętać

• GMDSS to światowy morski system łączności w niebezpieczeństwie i dla zapewnienia bezpieczeństwa, będący częścią konwencji SOLAS przyjętej w ramach IMO.
• Główny cel: efektywne alarmowanie w relacji statek - brzeg. GMDSS nie służy do alarmowania statek - samolot i nie wykrywa katastrof samodzielnie.
• Alarmowanie w GMDSS odbywa się przez DSC - cyfrowe selektywne wywołanie. Radiotelegrafia (Morse) nie należy do GMDSS, niezależnie od numeru kanału w odpowiedzi.
• MF: 1606,5 kHz - 4 MHz (alarmowe 2182 kHz fonia i 2187,5 kHz DSC). HF: 4 MHz - 27,5 MHz. Oba pasma stykają się na 4 MHz.
• Ratownictwo organizują statki w porozumieniu z RCC i SAR - ani same statki, ani samo centrum.
• Wywołania pilne i bezpieczeństwa nadaje się przez DSC. MSI to treść rozgłaszana z brzegu, EGC to odbiór przez Inmarsat, a WWNWS to służba ostrzeżeń nawigacyjnych - żadne z nich nie służy statkowi do nadawania.