Znasz już pasmo VHF, zasięg fal metrowych i plan kanałów. Teraz pora na urządzenie, które to wszystko łączy: morski radiotelefon VHF. To on stoi przy stole nawigacyjnym prawie każdego jachtu i to na nim będziesz wykonywać wszystkie procedury, których uczy kurs SRC. Ten materiał jest orientacją w sprzęcie - pokazuje, czym jest radiotelefon, jakie ma odmiany i z jakich elementów korzysta radiooperator. Szczegóły egzaminacyjne dotyczące mocy, podwójnego nasłuchu i DSC omawiają kolejne materiały w ścieżce.

Po co VHF

Radiotelefon VHF to urządzenie nadawczo-odbiorcze do łączności głosowej w morskim zakresie VHF, czyli w wycinku pasma od 156 do 174 MHz. W Polsce potocznie mówi się na nie UKF-ka, od nazwy fal ultrakrótkich, do których należy pasmo VHF. Skąd biorą się te liczby i nazwy, wyjaśnia materiał Pasmo VHF i morski zakres częstotliwości.

To urządzenie łączności bliskiego zasięgu. Służy do rozmów z jednostkami w pobliżu, z portami, marinami i stacjami brzegowymi. Na nim prowadzi się nasłuch, wywołuje inne stacje i nadaje komunikaty w niebezpieczeństwie, pilności i bezpieczeństwa. Dlatego radiotelefon VHF jest podstawowym narzędziem łączności w obszarze A1 systemu GMDSS, czyli na wodach w zasięgu stacji brzegowych VHF.

Uprawnienia

Świadectwo SRC, do którego przygotowuje ten kurs, uprawnia właśnie do obsługi radiotelefonu VHF, w tym jego funkcji DSC. Jakie dokumenty są potrzebne radiooperatorowi i stacji radiowej na jachcie, opisuje materiał Licencja SRC.

Stały i ręczny

Na jachtach spotkasz dwie odmiany radiotelefonu VHF. Obie pracują na tych samych kanałach i według tych samych procedur, ale różnią się zasilaniem, anteną i przeznaczeniem.

Radiotelefon stały

Radiotelefon stały (stacjonarny) jest zamontowany na stałe, zwykle przy stole nawigacyjnym lub na stanowisku sternika. Zasila go instalacja elektryczna jednostki, a jego antena jest zamocowana wysoko, najczęściej na topie masztu. Dzięki temu stały radiotelefon osiąga największy zasięg, jaki da się uzyskać na danej jednostce. Nowoczesne radiotelefony stałe mają zwykle wbudowany kontroler DSC i mogą być połączone z odbiornikiem GPS, żeby w cyfrowym wywołaniu przekazać pozycję. Jak montuje się anteny i od czego zależy ich praca, omawia materiał Anteny VHF i NAVTEX.

Radiotelefon ręczny

Radiotelefon ręczny (przenośny, z angielskiego handheld) jest mniejszy i zasilany z własnego akumulatora. Ma krótką antenę zamocowaną bezpośrednio na obudowie i nadaje z mniejszą mocą niż urządzenie stałe. Jego zaletą jest mobilność: można go zabrać do pontonu, na dziób przy manewrach w porcie albo na tratwę ratunkową.

Mniejsza moc i nisko trzymana antena oznaczają jednak mniejszy zasięg. Dlatego radiotelefon ręczny uzupełnia stacjonarny, a nie go zastępuje. Na jachcie wychodzącym w morze podstawowym urządzeniem pozostaje radiotelefon stały z anteną na maszcie.

Podstawowe elementy

Radiotelefony różnych producentów wyglądają inaczej, ale prawie każdy ma ten sam zestaw podstawowych elementów obsługi. Na początek wystarczy znać ich nazwy i rozumieć, do czego służą.

  • Przełącznik kanałów - pokrętło lub przyciski, którymi wybiera się numer kanału. Wybrany kanał widać na wyświetlaczu.
  • Przycisk kanału 16 - skrót, który jednym ruchem przełącza radiotelefon na kanał 16, niezależnie od tego, jaki kanał był ustawiony wcześniej.
  • Regulacja głośności (VOL) - ustawia głośność odbieranych rozmów.
  • Blokada szumów (SQL, squelch) - wycisza szum słyszalny wtedy, gdy na kanale nikt nie nadaje. Dzięki niej można prowadzić nasłuch bez męczącego szumu w głośniku. Więcej o tej funkcji mówi materiał Dual watch, blokada szumów SQL i głośność.
  • Przycisk nadawania (PTT, z angielskiego Push To Talk) - zwykle na mikrofonie. Dopóki jest wciśnięty, radiotelefon nadaje, a odbiornik milczy. Po jego zwolnieniu urządzenie wraca do odbioru.
  • Przełącznik mocy (HI/LO) - wybiera wyższy lub niższy poziom mocy nadawania.
  • Funkcje nasłuchu (DUAL/DW, SCAN) - pozwalają słuchać więcej niż jednego kanału.
  • Przycisk DISTRESS - na urządzeniach z DSC służy do nadania cyfrowego alarmu w niebezpieczeństwie.

Mikrofon i PTT

Przycisk PTT wyjaśnia ważną cechę łączności VHF. Na większości kanałów radiotelefon nie może jednocześnie nadawać i odbierać, więc rozmówcy mówią na zmianę. Skąd bierze się to ograniczenie, wyjaśnia materiał Simplex, duplex i semiduplex. Gdy trzymasz wciśnięty PTT, nie słyszysz drugiej strony. Dlatego w procedurach fonicznych tak ważne są zwroty, którymi oddaje się głos rozmówcy. Omawia je materiał Wywołanie i odpowiedź fonią.

Przycisk PTT bywa przyczyną typowego kłopotu na kanale: zakleszczony albo przyciśnięty przypadkiem mikrofon nadaje bez przerwy i blokuje kanał dla wszystkich stacji w zasięgu. Po zakończeniu rozmowy warto upewnić się, że mikrofon wrócił na uchwyt.

Funkcje szczegółowe

Ten materiał celowo podaje tylko nazwy elementów. Jak dokładnie działają podwójny nasłuch, skanowanie, wybór mocy i przycisk DISTRESS, oraz jakie pytania egzaminacyjne się z nimi wiążą, omawiają osobne materiały wskazane w sekcji "Co dalej". Praktyczną obsługę konkretnego modelu, z menu i kolejnością przycisków, opisuje materiał Obsługa radiotelefonu ICOM, który w ścieżce pojawia się dopiero po poznaniu procedur.

Moc i zasięg

Początkujący często zakładają, że im większa moc, tym dalej słychać radiotelefon. W łączności VHF tak nie jest. Fale z morskiego zakresu VHF rozchodzą się w przybliżeniu po linii prostej, podobnie jak światło, i nie uginają się wyraźnie wzdłuż krzywizny Ziemi. Zasięg wyznacza więc przede wszystkim wysokość anten: nadawczej i odbiorczej. Im wyżej są zawieszone, tym dalej się "widzą" ponad powierzchnią morza.

Dlatego wzór na orientacyjny zasięg VHF opiera się na pierwiastkach z wysokości obu anten, a nie na mocy nadajnika. Wynik można wyrazić w milach morskich albo w kilometrach - zmienia się tylko współczynnik. Jak go stosować i jak liczyć zasięg w zadaniach egzaminacyjnych, pokazuje materiał Zasięg łączności VHF a wysokość anteny.

Rola mocy

Moc ma znaczenie w obrębie tego zasięgu: wpływa na siłę i czytelność sygnału. Radiotelefon pozwala nadawać z wyższą albo niższą mocą, a dobór mocy do sytuacji jest częścią dobrej praktyki radiowej. Niższa moc wystarcza do łączności z kimś w pobliżu i nie zakłóca stacji położonych dalej. Konkretne poziomy mocy i zasady ich wyboru są pytaniem egzaminacyjnym, które omawia materiał Moc nadawcza radiotelefonu VHF.

Co dalej

Po tym wprowadzeniu ścieżka przechodzi przez materiały egzaminacyjne o budowie i obsłudze radiotelefonu, a potem przez blok DSC:

  1. Anteny VHF i NAVTEX - jak zbudowana jest antena, gdzie się ją montuje i od czego zależy jej praca.
  2. Moc nadawcza radiotelefonu VHF - poziomy mocy radiotelefonu i kiedy używać każdego z nich.
  3. Podwójny nasłuch - jak radiotelefon pilnuje kanału 16 i kanału roboczego, wraz z blokadą szumów i głośnością.
  4. System DSC - cyfrowe selektywne wywołanie na kanale 70, czyli funkcja, która zamienia radiotelefon w element systemu GMDSS.

Czytając je, pamiętaj o jednej zasadzie z tego materiału: zasięg wyznaczają anteny, a radiotelefon i jego ustawienia decydują o tym, jak dobrze wykorzystasz ten zasięg.

Co zapamiętać

  • Radiotelefon VHF (potocznie UKF-ka) to urządzenie do łączności głosowej bliskiego zasięgu w morskim zakresie 156-174 MHz. Jest podstawowym narzędziem łączności w obszarze A1 systemu GMDSS.
  • Świadectwo SRC uprawnia do obsługi radiotelefonu VHF wraz z funkcją DSC.
  • Radiotelefon stały ma zasilanie z instalacji jednostki i antenę wysoko na maszcie, więc daje największy zasięg. Radiotelefon ręczny jest mobilny, ale ma mniejszą moc, krótką antenę i mniejszy zasięg - uzupełnia urządzenie stałe.
  • Podstawowe elementy obsługi to: przełącznik kanałów, przycisk kanału 16, głośność (VOL), blokada szumów (SQL), przycisk nadawania (PTT), przełącznik mocy (HI/LO), funkcje nasłuchu (DUAL, SCAN) i przycisk DISTRESS.
  • Gdy wciskasz PTT, radiotelefon nadaje i nie słyszy rozmówcy. Rozmowa toczy się na zmianę, a zakleszczony mikrofon blokuje kanał.
  • Zasięg VHF zależy przede wszystkim od wysokości anten nadawczej i odbiorczej, a nie od mocy. Moc wpływa na siłę sygnału w obrębie tego zasięgu.